އިހުގައި ގޭގެ ވަކިކުރަން ސީދާ އެގެއަކަށް ހާއްސަ ވަކި ނަމެއް ކިޔައެއް ނޫޅެ އެވެ. ރަށުގެ ގޭގެ ވަކިކުރަނީ އެ ގޭގައި ދިރިއުޅޭ "ބޮޑު" މީހެއްގެ ނަމަކުންނެވެ. ދޮންއަލިކަތީބުގެ އާއި މުދިންބެގެ ނޫނީ މިހެން ގޮސް ކޮންމެވެސް މީހެއްގެ ނަމެއް ނޫނީ އެ މީހެއްގެ ވަނަމެއް ބޭނުންކޮށްގެން ގޭގޭ ވަކިކުރަމުން އަޔަސް ހދ. ނޮޅިވަރަމް އެ ދެކޭ ޒަމާނީ ނަންތައް އުފަންވުމުގެ އަސްލަކީ އެ ރަށު އޯކިޑު، އަބްދުﷲ މޫސާ އެވެ.
އުމުރުން މިހާރު 79 އަހަރުގެ އަބްދުﷲގެ ޒުވާން އިރުގައި ރަށުގެ ގޭގެ އަށް ނަން ނުކިޔާތީ އޭނާ ބޭނުންވީ ރީތި ނަންތަކެއް ލިޔެ، ބޭނުން މީހަކު އެ ގެންގޮސް އެ މީހެއްގެ ގެއަކަށް އެ ނަން ކިޔުމަށެވެ.
އެ މަސައްކަތް ފެށީ އޭނާގެ ބައްޕަގެ "އޯކިޑުމާ" ގަ އެވެ. އެގެއަކީ އެ ޒަމާނުގައި އެންމެ ގިނަ ބަޔަކު ގޮސް އުޅޭ އެއް ގެ އެވެ.
އާދައިގެ ގަނޑުގައި ގަލަމު ދެލިން ބޮޑުއަކުން ބައިވަރު ނަންތައް ލިޔުނެވެ. އެ ނަންތަކުގެ ތެރެއިން އެމީހަކަށް އެންމެ ގަޔާވާ ނަމެއް ހިފައިގެން ގެންގޮސް، އެ ގެއަކަށް އެ ނަމެއް ކިޔުމުގެ ފުރުސަތު ދިނެވެ.
"އަޅުގަނޑުގެ އަންހެނުންގެ އެއްބަފާ މީހެއް. މުހައްމަދު ހުސައިން، އޭނާ އަތޮޅު މަދަރުސާއިން ކިޔަވައިގެން އައިސް ހުއްޓާ އެއް ދުވަހަކު އަޅުގަނޑާ އޭނާއާ ދެމެދު ހިޔާލު މި ބަދަލުކުރެވުނީ ގޭގެއަށް ނަން ނުކިޔާތީ. އޭރު މިސާލަކަށް މި ހުންނަނީ ދޮންއަލިކަތީބުގެ މުދިންބެގެ،" އަބްދުﷲ ކިޔައިދިނެވެ.
"ދެން ކޮންމެއަކަސް ނަންތައް ލިޔަން ޖެހިއްޖެ. ލިޔުނީމަ ބޮޑުއަކުރުން ލިޔާކަށް ނޭނގުނު ދެ މީހުން ކުރެ އެކަކަށް ވެސް. ދެން ހެދި ގޮތަކީ އާދައިގެ ފޮތެއްގެ ކަރުދަސްކޮޅެއް އޮޅާލާފައި އެއްކޮޅުން ކަނޑާލާފައި އޭރު ދެލި އަޅާ ގަލަމުން ދެލި ފުޅީގައި ޖައްސައިގެން ނަންތަކެއް ލިޔުނީ އަޅުގަނޑު. އޭގެ ތެރެއިން ނަމެއް އޯކިޑުމާއަކީ،"
އެ ނަންތައް ރީތިވެ އެ ހިސާބުގެ ގިނަ ބަޔަކު އެ މީހުން ލިޔުނު ނަންތައް ގޭގެ އަށް ދިނެވެ. އެކަމަކު ގޮތްދޫނުކޮށް އެއްބަޔަކު ހިފަހައްޓާލީ އެ މީހުންނަށް ކުރީގައި ކިޔާ އުޅުން ގޮތަށް އަމިއްލަ ނަން ލާފައި "ގޭ" ކިޔުން މާ ރީތި ކަމަށް ބުނެ އެވެ.
"ވަގުތުން އައިސް ނަން ބޯޑެއް ލިޔެދޭށޭ ބުނުމަށް ވުރެ ފަސޭހަވާނެތީ އަޅުގަނޑުމެން ނަންތަކެއް ލިޔުނީމަ މީހުން އެ ބޭނުންވާ ނަމެއް އޭގެއިން ގެންދާ ގޮތަށް ހެދީ. އެހެން ނަމަވެސް ބައެއް މީހުން ބުނީ ތިމަންނަ ގެއަށް ދޮންއާދަނު މޫސާގެ ކީމަ ރަނގަޅޭ ކިޔާފައި ބައެއް މީހުން ނުގެންދޭ،"
އެހެންވިޔަސް އެ މީހުންގެ މަސައްކަތް ކާމިޔާބުވި އެވެ. އެ ފަހަރު އެ މީހުން ވަނީ ގޭގެއަށް ނަން ކިޔަން ދެ ޝީޓު ހުސްކޮށްފަ އެވެ. ހަ ފޫޓު ހަތަރު ފޫޓާ ދެމެދުގެ ބޯޑުގައި ނަން ލިޔުނެވެ. މީހުންގެ ތަރުހީބު ފެނިފައި އެ މަސައްކަތްވީ އަބްދުﷲއަށް ޝައުގުވެރި މަސައްކަތަކަށެވެ.
ފަހުން އޭނާ ވަނީ އަކުރަކަށް އެެއް ރުފިޔާގެ މަގުން ވެސް އެ މަސައްކަތް ކޮށްދީފަ އެެވެ. ބައެއް މީހުން ދިވެއްސާއި އިނގިރޭސި ބަހުން ގޭގެ ނަން ލިޔަން ބޭނުންވުމުން އެ ދެ ގޮތަށް ވެސް ލިޔެދިނެވެ.
އަބްދުﷲ ބުނި ގޮތުގައި އެ މަސައްކަތް ފެށިއިރު ފަސް އަކުރުގެ ނަމެއް ލިޔުމަށް ދެ ގަޑިއިރު ހޭދަވި އެވެ. އެކަމަކު ފަހުން އެ މަސައްކަތަށް ހޭނި އޭނާ އެކަމަށް ފަރިތަވި އެވެ.
އަބްދުﷲގެ އަތު ލިޔުމުގެ އެ ރީތި ފޮންޓުން ލިޔެފައިވާ ނަން ބޯޑުތައް އަދިވެސް ނޮޅިވަރަމުގެ ބައެއް ގޭގޭގެ ބޭރު ފާރުގައި ހަރުކޮށްފައި އެބަ ހުއްޓެވެ. އޭނާގެ ގޭ "އޯކިޑު" އަކީ އޭގެ މިސާލެކެވެ.
އޭނާ ބުނީ އޭރުގައި ކީ ނަންތައް އަދިވެސް ބައެއް ގޭގެއަށް ކިޔަމުން އަންނަ ކަމަށެވެ. އެ ރަށުގައި ގޭގެއަށް ނަން ކިޔުމަށް މަޖުބޫރުކުރީ އޭގެ އަދި މާފަހުންނެވެ.
ނޮޅިވަރަމްގައި އަބްދުﷲގެ ހިދުމަތަކީ އެއީ، އެކަންޏެއް ނޫނެވެ.
އަބްދުﷲ 16 އަހަރުން ފެށިގެން އުމުރުން 28 އަހަރު ވަންދެން މާލޭގެ އެކި ފިހާރަތަކުގައި މަސައްކަތްކުރަން އުޅުމަށް ފަހު ރަށަށް ބަދަލުވިއިރު އެ ރަށުގެ ސްކޫލުގެ ކިޔެވުން އޮތީ ހުއްޓިފަ އެވެ. އެ ހިސާބުން ޖެހުނީ ރަށު ސްކޫލުގެ ޓީޗަރެއްގެ ވަޒީފާ އަދާކޮށްދޭށެވެ.
"އޭރު ސްކޫލު އޮތީ ކޮންމެވެސް ސަބަބަކާ ހުރެ ހުއްޓިފައި. އެހެންވެ، މި ރަށު ކަތީބު އަލީ ހާޖީ ވިދާޅުވީ ސްކޫލަށް ވަދެދޭށޭ. އޭރު އަޅުގަނޑު ބުނިން ނޭނގޭނެއޭ. އަޅުގަނޑު ކިޔަވައިގެން އުޅުނީ މާލޭގެ ފިހާރަތަކުގައޭ. އޭނާ ވިދާޅުވީ އެންމެ ރަނގަޅޭ، އަލިފުބާ އެނގޭ ނޫންހޭ. އެހެން ކިޔާފައި ދެން އަޅުގަނޑު ވެއްދީ ސްކޫލަށް. އެއީ އޮކްޓޫބަރު 25، 1976،"
އޭރު އޭނާ ވަނީ ސްކޫލުގެ ހުރިހާ އުމުރެއްގެ ކުދިންނަށް ކިޔަވައިދީފަ އެވެ. ބޭނުން ވަގުތެއްގައި ސްކޫލަށް ކުދިން ވެއްދޭ ގޮތަށް އޭރު އޮންނައިރު އެ ސްކޫލުގައި އަހަރުން އަހަރަށް ކުދިން ވެއްދޭ ގޮތަށް ބަދަލުކުރީ 1988 ގަ އެވެ.
އަބްދުﷲ ބުނީ އެ ކުދިންނަށް ގުރުއާނާއި އިސްލާމާއި ދިވެހި އަދި ހިސާބު ކިޔަވައިދޭން ޖެހުނު ކަމަށެވެ. ގްރޭޑު 5 އަކާ ހަމައަށް އޭނާ ކިޔަވައިދިނެވެ.
އެކަމަކު އޭނާ ކިޔަވައިދިނީ ސީދާ ކޯހެއް ހަދައިގެން ކަމަށް ނުވާތީ ސްކޫލުގެ ވަޒީފާއިން ވަކިވާން ޖެހުނީ ވަގުތީ މީހުން ސްކޫލުތަކުން ކެނޑިއިރުގަ އެވެ. ސްކޫލުން 2004 ގެ ނޮވެމްބަރުގައި ވަކިވާން ޖެހުނުއިރު 2003 އިން ފެށިގެން އޭނާ ދިޔައީ ގްރޭޑް 8 އަދި 9 ގެ ކުދިންނަށް ވެސް އިސްލާމް މާއްދާ ކިޔަވައިދެމުންނެވެ.
"މީހުން މީހުން ކަނޑަމުން ދިޔައިރު ވެސް އަޅުގަނޑު ބަހައްޓާފައި ހުރި. އަޅުގަނޑު ހުރީ ދާއިމީ ވަގުތީ މުއައްޒަފެއްގެ ގޮތުގައި. އެކަމަކު އެންމެން ވަކިކުރަން ޖެހުނީމަ ދެން އަޅުގަނޑަކަށް ވެސް ނުހުރެވޭނެ ދެއްތޯ." އަބްދުﷲގެ 28 އަހަރުގެ ހިދުމަތުން ދުރަށް ދާން ޖެހުނު ގޮތް ކިޔައިދެމުން ބުންޏެވެ.
ސްކޫލުން ވަކިވުމުން ވެސް ކިޔަވައިދިނުމަށް ބައެއް މީހުން އަބްދުﷲ ގާތުގައި އެދުނެވެ. އެކަމަކު އެ ހިޔާލާއި ހާސްކަމުގެ ތެރެއަށް އަލުން ވަންނަން ބޭނުންނުވީ އެވެ.
އޭގެ ފަހުން އޭނާ ދެން ދިޔައީ ލޭނު މަސްވެރިކަމަށެެވެ. ގާތްގަނޑަކަށް ހަތަރު މަހެއްގައި ދުވަހު އެ މަސައްކަތުގައި އުޅުމަށް ފަހު އެކަން ދޫކޮށްލަން ޖެހުނީ މަސްވެރިކަން ދަށްވުމާއި ރަނގަޅު އާމްދަނީއެއް ނުލިބިގެންނެވެ.
ފަހުން އަނެއްކާވެސް މާލެއަށް ދާން މަޖުބޫރުވީ މާލޭގައި އޭނާގެ އަންހެން ދަރިއަކު ހުންނަ ގޭގެ މީހުން އިންޑިއާއަށް ދާން ޖެހުމުން އެ މުއްދަތުގައި އެ ގޭގައި ހުންނަން ޖެހިގެންނެވެ. އެކަމަކު އަބްދުﷲއަކީ ކަމެއް ނުކޮށް މަޑުން ހުރެވޭ ވަރަށް ވުރެ މުރާލި މީހެކެވެ. އެހެންވެ، އެ މަދު ދުވަސްކޮޅުގައި ވެސް އާމްދަނީ ހޯދަން މާލޭގެ ބިލެއްގޮޅިއެއްގައި އިންނަން ފެށި އެެވެ.
އެކަމަކު އެތަނުގައި ވެސް އުޅެވުނީ ހަތަރު މަހެއްހާ ދުވަހެވެ. މުޅި ދުވަހު ކޮޅަށް ހުރެގެން ބިލެއް ވިއްކުމަށް ފަހު، ރަނގަޅަށް ނިދާލެވޭނެ ގޮތެއް ނޯވެ އެވެ. ހަމަ ނިދި ނުލިބި މަސައްކަތް ކުރަން ވެސް އުނދަގޫވެފައި ހުއްޓާ، ދަރިއަކު ވަނީ ރަށުގެ މިސްކިތުގެ ވަޒީފާ އޮތް ޚަބަރު ދީފަ އެވެ. އެހެންވެ ފުރައިގެން ރަށަށް އައި ގޮތަށް އުމުރުން 65 އަހަރުވެގެން ރިޓަޔާކުރުމާ ހަމައަށް ވެސް އޭނާ ހުރީ އެ މަސައްކަތުގަ އެވެ.
ސަރުކާރުގެ ލިޔުންތަކުގައި 25 އަހަރުގެ ހިދުމަތެއް ކޮށްފައި އޮތް ކަމަށް ފެންނަން އޮތަސް އޭނާގެ ހިދުމަތް 30 އަހަރަށް ވުރެ ދިގު މުއްދަތަކަށް ނޮޅިވަރަމަށް ލިބިފައިވެ އެވެ.
އަބްދުﷲގެ ތައުލީމީ ހިދުމަތުގެ އިތުރުން އޭނާއަކީ ރަށުގައި މޮޅު ޝާއިރެކެވެ. ރަށުގެ އެކި ކުޅިވަރު ކުޅޭ ސަރަހައްދުތަކުން އޭނާގެ ޅެންތައް އަޑުއިވިފައި ހުންނާނެ އެވެ.
އަބްދުﷲ ބުނީ އެކަމަށް ޝައުގުވެރިވީ އޭނާގެ ޅިޔަނެއް ކަަމަށްވާ މުހައްމަދު ހުސެއިނާ އެކު އުޅުމުގެ ތެރެއިން ކަމަށެވެ. މުހައްމަދަކީ ވަރަށް މޮޅު ޝާއިރެއް ކަމަށާއި ކޮންމެ މައުލޫއަކަށް ޅެމެއް ހެދުމަށް ހަވާލުކުރިޔަސް އޭނާއަށް އެއީ އުނދަގޫ ކަމެއް ނޫން ކަމަށް މޫސަ ބުންޏެވެ.
ޅެން ހެދުމަށް އަބްދުﷲ ވެސް މުހައްމަދަށް އެކި ހިޔާލުތައް ދީ ހަދަ އެވެ. އެކަމަކު އޭރުވެސް އަމިއްލަ ޅެމެއް ނުހަދަ އެވެ. އެހެން އުޅެމުން އައިސް، ހިންދީ ލަވައެއްގެ ރާގެއް ބޭނުންކޮށްގެން އޭނާގެ ފުރަތަމަ ޅެން ހެދީ ކުޅިވަރަކާ ގުޅޭ ގޮތުންނެވެ.
ޅެމުގެ ތެރެއަށް މީހާ ވަދެ، 100 އަށް ވުރެ ގިނަ ޅެން ހަދައިފި އެވެ. ކުޅިވަރާއި ލޯބީގެ ޅެންތަކާއި އެކި ކަހަލަ ނަސޭހަތްތަކާއި އެ ނޫން ވެސް އެތައް ވާހަކަތަކާ ގުޅޭ ޅެމެވެ. އެކަމަކު މި އެއްޗެހި ރައްކާކުރުމުގެ ވިސްނުމެއް އޭނާ ކުރިން ނުގެންގުޅެ އެވެ. އެކި ތަންތަނުން ޅެންތައް ނަގައި ހޯދަން ފެށީ ސީއެޗްއެސްއީގައި ކިޔަވައިދެމުން އަންނަ ދަރިފުޅު، އިލްޔާސް ޝުޖާއުގެ ބަހަކަށެވެ.
"ކުރީގައި ރައްކާކުރާކަށް ހިޔާލެއް ނާދެ. އެކަމަކު މިހާރު ޅެންތައް ރައްކާކުރަން. އަޅުގަނޑުގެ ދަރިފުޅު އިލްޔާސް ޝުޖާއުގެ ހިޔާލަކަށް އެކަން މިކުރަނީ. ދަރިފުޅު އެހީ ބައްޕަގެ ޅެންތައް ފެންނަން ހުންނާނެހޭ. އަޅުގަނޑު ބުނީ ބައެެއް ޅެމޭ ހުންނާނީ. ބުނީމަ ބުނީ އެ ހުރިހާ އެއްޗެއް އެއްކޮށްލުން މުހިއްމޭ. ދެން އެކި ދިމަދިމާލުން ހޯދައިގެން އެއްކޮށްފައި ހުންނާނީ،" ގޭތެރޭގައި އިން އުނދޯއްޔެއްގައި އިށީންދެލައިގެން އިނދެ އަބްދުﷲ ބުންޏެެވެ.
ޅެންވެރިކަަމުގެ ދާއިރާއިން އޭނާއަށް ލިބުނު އެންމެ ބޮޑު އުފަލަކީ 2004 ވަނަ އަހަރުގެ ދިވެހި ޕޭޕަރުގައި އޭނާގެ ޅެމެއް މާނަކުރަން ދީފައި އޮތުމެވެ. "އެއްކޮށްލި ޅެން" ކިޔާ ފޮތެއްގައި ވެސް އޭނާގެ ދެ ޅެމެެއް އެބަ އޮތެވެ.
ރަށުގެ ސާދާ ދިރިއުޅުމަށް އޮތް ލޯތްބާ އެކު އަބްދުﷲ އެ ވާހަކަތައް ހިއްސާކުރީ ފަހުރުވެރިކަމާ އެކު އެވެ. މިއީ ނޮޅިވަރަމްގެ ތާރީހުން ނުފޮހެވޭނެ ވަރުގަދަ ހިދުމަތްތެރިއެކެވެ.