ގާނޫނު އަސާސީ އާއި އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނު ބުނާ ގޮތުން އިންތިޚާބުތަކާއި ޚިޔާލު ހޯދުމުގެ އާންމު ވޯޓުތައް ވާން ޖެހޭނީ ސިއްރު ވޯޓުތަކަށެވެ. އެކަމަކު ރާއްޖޭގައި އޮންނަ ވޯޓުތަކަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމާއި ވޯޓު ގަތުމުގެ ސަަގާފަތުގެ ތެރެއިން ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ނަގާލުމުގެ މަސައްކަތް ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ހިނގަ އެވެ.
އެއް ބަޔަކު އެ ސިއްރު ކަނޑުވާލަނީ ވޯޓު ކަރުދާހުގެ ފޮޓޯ ނަގައިގެންނެވެ. އަނެއް ބަޔަކު ކޮންމެވެސް އެއްޗެއް ކުރަހައިގެންނެވެ.
މި މައްސަލަ އެންމެ ބޮޑަށް ކުރިމަތިވީ 2014 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގަ އެވެ. އެ އިންތިޚާބުގައި 13 ދާއިރާއެއްގެ މައްސަލަ ހައި ކޯޓާ ހަމައަށް ދިޔައިރު އޭގެ ތެރެއިން ބޮޑަށް ފާހަގަވި އެއް މައްސަލައަކީ ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހުން ނުވަތަ ވޯޓު ކަރުދާސް ޓެގް ކުރުމުގެ މައްސަލަތަކެވެ. އެއީ ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ގެއްލުވާލައި، ވޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވަން އޮތް ވަރަށް ބޮޑު ފުރުސަތެކެވެ.
ވޯޓުލީ ކާކަށް ކަން އެހެން މީހުންނަށް ހާމަކޮށް ދިނުމުގެ ގޮތުން، އެ މީހުން ބުނާ ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ނަމާ ދިމާލުގައި ރަނގަޅު ފާހަގަ ޖެހުމަށް ފަހު އެ ވޯޓު ކަރުދާހުގެ ވަކި ތަނެއްގައި ކޮންމެވެސް ނިޝާނެއް ނުވަތަ ނަމްބަރެއް ނުވަތަ އެ ނޫން ވެސް ކޮންމެވެސް އެއްޗެއް ލިޔަން ކެންޑިޑޭޓުން ނުވަތަ އެ މީހުންގެ މަންދޫބުން ވޯޓުދޭ މީހުން ގާތު އެދެ އެވެ.
ވޯޓު ދޭ ކޮންމެ މީހަކަށް ވެސް މި އަންގަނީ އެހެން މީހުންނާ ތަފާތު ނަމްބަރެއް ނުވަތަ ނިޝާނެއް ނުވަތަ އެއްޗެއް ލިޔުމަށެވެ. އެއީ އެންމެން އެއްގޮތަކަށް ލިޔެފި ނަމަ ނުވަތަ ކުރަހައިފި ނަމަ ވޯޓު ކަރުދާސްތައް އޮޅިދާނެތީ އެވެ.
އޭގެ ފަހުން ވޯޓު ގުނާއިރު ހުރިހާ ކެންޑިޑޭޓުންގެ މަންދޫބުންގެ ހާޒިރުގައި ކޮންމެ ވޯޓު ކަރުދާސް ކޮޅެއް ވަކިން ނަގައި ދައްކާނެ އެވެ. އޭރުން ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރަހާފައި ހުރި ނިޝާންތަކާއި ލިޔެފައި ހުރި ލިޔުންތަކަށް އެ މީހުން ބަލާނެ އެވެ. އެމީހުން އިރުޝާދު ދީފައި އޮތް ގޮތަށް ކުރެހުމެއް ނުވަތަ ލިޔުމެއް ހުރި ވޯޓު ކަރުދާހެއް ފެނުމުން ވޯޓު ދިން މީހާ ވޯޓު ދިނީ ކާކަށް ކަން ކެންޑިޑޭޓުގެ މަންދޫބުންނަށް ކަށަވަރު ކުރެވުނީ އެވެ. މިއީ ކެންޑިޑޭޓުންގެ ފަރާތުން އެކި އެހީތަކާއި ފައިސާ ދިނުމަށާއި ނުވަތަ އެކި ނުފޫޒުތައް ފޯރުވުމަށް ބޭނުންކުރާ އުކުޅެކެވެ.
މި މައްސަލަ އެންމެ ބޮޑަށް ކުރިމަތިވި 2014 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ސަރުކާރަށް ނިސްބަތްވާ ގިނަ މެމްބަރުންގެ ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހުމާއި ޓެގް ކުރުން ފަދަ އުކުޅުތައް ބޭނުންކުރި ކަމަށް އިދިކޮޅު އެމްޑީޕީން ކޯޓުގައި އޭރު ތުހުމަތުކުރި އެވެ. މިކަން މިގޮތަށް ކުރުމުގެ ފުރުސަތު ހުރިހާ ޕާޓީތަކާއި ކެންޑިޑޭޓުންނަށް ވެސް އެބަ އޮތެވެ.
މިކަމަށް ދާއިމީ ހައްލެއް ގެންނަން އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނަށް ސަރުކާރުން އިސްލާހެއް ހުށަހެޅުމަށް ފަހު އެންމެ ފަހު ވަގުތު ސަރުކާރު މެމްބަރުންގެ ވޯޓުން މިވަނީ އެ ބިލު ބޭރުކޮށްލައިފަ އެވެ. ފޭދޫ ދާއިރާގެ މެމްބަރު އިބްރާހިމް ދީދީ ރައްޔިތުންގެ މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުއްވީ ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ޖަހަން ޖެހޭ ފާހަގަ ފިޔަވައި އިތުރު އެއްޗެއް ލިޔެފި ނަމަ ނުވަތަ ކުރަހައިފި ނަމަ އެ ވޯޓެއް ބާތިލްވާ ގޮތަށެވެ.
ސަރުކާރަށް ނިސްބަތްވާ މެމްބަރުން ބުނާ ގޮތުން އެ ބިލް ބޭރުކޮށްލީ ރައްޔިތުންގެ މަސްލަހަތަށް ބެލުމަށް ފަހު އެވެ. އެގޮތަށް ގާނޫނު ބަދަލުކޮށްފި ނަމަ އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުން ވޯޓުލާއިރު ގިނަ ވޯޓުތަކެއް ބާތިލްވާނެ ކަމަށް ސަރުކާރަށް ނިސްބަތްވާ މެމްބަރުން މިހާރު ބުނެ އެވެ. އޭގެ ސަބަބުން ގިނަ ވޯޓުތަކެއް ބާތިލްވެ، ހަމަނުޖެހުމަށް މަގުފަހިވާ ކަމަށް ވެސް އެ މެމްބަރުންނަށް އެންމެ ފަހު ވަގުތު ގަބޫލުކުރެވުނެވެ.
"ވޯޓު ކަރުދާހުގައި އުމުރުން ދުވަސްވީ މީހުންނަށް ނުބައި ރޮނގެއް ލިޔެވިގެން، ވޯޓު ބާތިލްވެދާނެ، ގަލަން ބޭނުންކޮށްގެން ފާހަގަ ޖަހާ ގޮތަކުން ވޯޓު ބާތިލްވެދާނެ، އެހެންވީމަ މިކަހަލަ ސެންސިޓިވް ކަންކަން ހުރީމަ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ވިސްނުނީ އިސްލާހު ފާސް ނުކުރަން،" ވިލިނގިލީ ދާއިރާގެ މެމްބަރު ސައުދު ހުސައިން ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ.
އެކަމަކު އެހާ ބޮޑަށް ވޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ފުރުސަތު އޮތް ކަމަކަށް މެމްބަރުން ފުރުސަތު ދިނުމުން އެކަމުގައި ސުވާލު ވެސް އުފެދެ އެވެ. އެހެނީ، ގާނޫނު އަސާސީ ވެސް ބާރު އަޅަނީ ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ހިފެހެއްޓޭ ފަދަ ގޮތަކަށް އިންތިޚާބުތައް ކުރިއަށް ގެންދިއުމަށެވެ. ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ގެއްލި، ވޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވުމަކީ ބާތިލް ވޯޓު ގިނަވުމަށް ވުރެ މާ ބޮޑު އަދި ސީރިއަސް މައްސަލައެކެވެ.
މައްސަލައަކީ ގާނޫނު އޮތް ގޮތް
ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހުމަކީ ވޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވަން ކުރުވާ ކަމެއް ކަން އެންމެންނަށް ވެސް އިނގެ އެވެ. އެކަން އެނގުނަސް އެ ވޯޓުތައް ސައްހަކަމަށް ގުނަން މަޖުބޫރުވެ އެވެ. ސަބަބަކީ އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނު މިހާރު އޮންނަ ގޮތެވެ. އިންތިޚާބުތަކެއްގައި ބާތިލް ވޯޓުތަކަކީ ކޮބައިކަން ކަނޑައަޅަނީ އެ ގާނޫނުންނެވެ.
އެ ގާނޫނުގެ 56 ވަނަ މާއްދާ ބުނާ ގޮތުން ބާތިލް ވޯޓެއް ކަމަށް ގުނޭނީ ވޯޓުލުމަށް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ކަނޑައެޅި ކަރުދާސް ނޫން އެހެން ކަރުދާހެއްގައި ވޯޓުލާފައި އޮތުން ނުވަތަ ވޯޓު ކަރުދާހުގައި އެއްވެސް ފާހަގައެއް ޖަހާފައި ނެތުން ނުވަތަ ގާނޫނާ ޚިލާފަށް ދިން ވޯޓެއް ކަން އެނގުން ނުވަތަ އެހެން ގާނޫނަކުން ބާތިލް ވޯޓު ކަމަށް ކަނޑައަޅާ ވޯޓުތަކެވެ. އެ ނޫން ހުރިހާ ވޯޓުތަކަކީ ސައްހަ ވޯޓުތަކެއް ކަމަށް ބަލަން ޖެހެ އެވެ. މައްސަލައަކީ މިއީ އެވެ.
މިސާލަކަށް މީހަކު ވޯޓު ލީ އެކަމަށް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ކަނޑައެޅި ކަރުދާހުގައި ކަމަށް ވެފައި އަދި ކޮންމެވެސް އެއް ކެންޑިޑޭޓެއްގެ ނަމާ ދިމާލުގައި ރަނގަޅު ފާހަގަ ޖަހާފައިވާ ނަމަ އެ ހިސާބުން އެ ވޯޓެއް ސައްހަވީ އެވެ. އެ ވޯޓު ކަރުދާހުގައި އިތުރު ކުރެހުންތައް ނުވަތަ ނިޝާނެއް ނުވަތަ ނަމްބަރެއް ލިޔެފައި ނުވަތަ ކުރަހާފައި ހުއްޓަސް ގާނޫނު އޮތް ގޮތުން އެ ވޯޓު ސައްހަ ވާނެ އެވެ.
ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހުމުން ނުވަތަ ލިޔުމުން ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ގެއްލޭ ކަމަށް އޭރު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ކޯޓުގައި ވެސް އެއްބަސްވި އެވެ. އެކަމަކު އެ ކޮމިޝަނަށް ފިޔަވަޅު އެޅެން ނެތީ ގާނޫނު އޮތް ގޮތުންނެވެ.
ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ހިފަހައްޓަން ކޯޓުގެ ހުކުމެއް
މި ބިލް މަޖިލީހަށް ހުށަހެޅުމުގެ ކުރިން 2014 ގައި ހައި ކޯޓުން ކުރި ހުކުމަކުން ވަނީ، ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ގެއްލޭ ގޮތަށް ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހުމާއި ލިޔުން ހުއްޓުވުމަކީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ ޒިންމާއެއް ކަމަށް ކަނޑައަޅައިފަ އެވެ. އަދި ގަވާއިދުތަކުގައި އެގޮތަށް ހުރި ކަންކަން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން އިސްލާހު ކުރަން ޖެހޭނެ ކަމަށް ވެސް އެ ހުކުމުގައި ވަނީ ކަނޑައަޅައިފަ އެވެ.
"އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ހަދާ ގަވާއިދެއްގައި ވޯޓުގެ ސިއްރުކަން ގެއްލުމަށް މަގުފަހިވާ ގޮތަށް އެއްވެސް މާއްދާއެއް އޮވެގެން ނުވާނެ ކަމަށް ޝަރީއަތަށް ގަބޫލުކުރެވޭ ކަމާއި، އެހެންކަމުން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ބާއްވާ އިންތިޚާބުތަކާ ގުޅިގެން އެ ކޮމިޝަނުން ހަދާ ގަވާއިދުތަކުގައި އެފަދަ އެއްވެސް މާއްދާއެއް ހިމެނިފައިވާ ނަމަ އެ މާއްދާއެއް އިސްލާހު ކުރަން ޖެހޭ." ވޯޓު ކަރުދާސް ޓެގް ކުރުމުގެ މައްސަލަ ފެންމަތިވި ނ. މިލަދޫ ރަށު ކައުންސިލްގެ ބައި އިލެކްޝަނާ ގުޅިގެން ހައި ކޯޓުން ކުރި ހުކުމުގައިވެ އެވެ.
އެ ހުކުމް އެގޮތަށް އޮއްވާ 2014 ގެ މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގައި ވެސް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ބެލީ ކުރަހާފައި ނުވަތަ ލިޔެފައި ހުރި ވޯޓު ކަރުދާސްތަކަކީ ވެސް ސައްހަ ވޯޓުތަކުގެ ގޮތުގަ އެވެ. މަޖިލިސް އިންތިޚާބުގެ މައްސަލަތައް ހައި ކޯޓުގައި ހިނގިއިރު މައްސަލަ ހުށަހެޅި ފަރާތްތަކުން އެކަން ކޯޓުގައި ފާހަގަކުރި އެވެ. އެކަމަކު އޭރު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ ޖަވާބަކަށްވީ ހައި ކޯޓުގެ އެ ހުކުމް އައީ މަޖިލިސް އިންތިޚާބަށް ދެތިން ދުވަހަށް ވެފައި ވަނިކޮށް ކަމަށާއި އެހެންވެ ގަވާއިދުތައް އަލުން އިސްލާހުކޮށް، ބަދަލުތައް ގެންނަން ވަގުތު ނުލިބުނީ ކަމަށެވެ. އެހެންވެ، އޭރު ކޯޓުން ވެސް ކޮމިޝަންގެ އެ އުޒުރު ބަލައިގަތެވެ.
އެކަމަކު އެ ހުކުމް އައިތާ ތިން އަހަރު ފަހުން އަންނަ އަހަރު ބާއްވާ ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގެ އިންތިޚާބުގެ ގަވާއިދު ކޮމިޝަނުން ގެޒެޓް ކުރިއިރު އެ ގަވާއިދުގައި ވެސް އޮތީ ކުރިން ވެސް އޮންނަ ގޮތަށް، ވޯޓު ކަރުދާހުގައި ކުރެހިޔަސް އަދި ލިޔުނަސް އެ ވޯޓުތައް ސައްހަ ކަމަށް ބަލަން ޖެހޭ ގޮތަށެވެ. ހުކުމް އެގޮތަށް އޮއްވާ ވެސް މިފަހަރުގެ ގަވާއިދުގައި އެގޮތަށް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ހިމެނީ އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނަށް އިސްކަން ދީ، އެ ގާނޫނަށް ބަލައިގެން ކަމަށް ވެދާނެ އެވެ.
އިބްރާހިމް ދީދީ ހުށަހެޅުއްވީ، "މިހާރު" އަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި، އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ދިން އިސްހާލުތަކެކެވެ.
ގާނޫނީ ބައެއް ބޭފުޅުން ވިދާޅުވާ ގޮތުން އިންތިޚާބާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނުގައި އެގޮތަށް އޮތަސް އޭގެ މައްޗަށް ކޯޓު ހުކުމެއް އަތުވެއްޖެ ނަމަ ހުކުމާ އެއްގޮތަށް އަމަލުކުރުން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނަށް ލާޒިމްވާނެ އެވެ.
"އެ ގާނޫނު މާނަކޮށްފައި ދެއްތޯ ކޯޓުން މި ނިިންމީ ވޯޓުގެ ސައްހަކަން ގެއްލޭ ގޮތަށް ކޮމިޝަނުން ހަދާ އެއްވެސް ގަވާއިދެއް އޮވެގެން ނުވާނެ ކަމަށް، އެހެންވީމަ ކޯޓުގެ އެ ހުކުމް ދެމިއޮތްހާ ހިނދަކު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ޖެހޭނެ އެ ހުކުމާ އެއްގޮތަށް ގަވާއިދުގައި ހުރި އެފަދަ ކަންކަން އިސްލާހު ކުރަން،" ވަކީލަކު ވިދާޅުވި އެވެ.
މިކަމުގައި އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ ބަހެއް ނުލިބުނެވެ.
ވޯޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވައި، ވޯޓުގެ ސައްހަކަން ނަގާލަން އެއްވެސް ފަރާތަކަށް ފުރުސަތު އޮވެގެން ނުވާނެ އެވެ. އެކަމަކު ބިލް މަޖިލީހުން ބޭރުކޮށްލުމަކީ، ސަރުކާރުގެ މެމްބަރުން އެކަމަށް ދެއްވި ފުރުސަތެކެވެ. އަނެއްކޮޅުން އެ ބިލް ފާސް ނުވިޔަސް، މިިހާރު އަމަލުކުރާ ގަވާއިދުތަކުގައި އެކަމަށް ހުރި ފުރުސަތުތައް ނައްތާލުމަކީ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ ޒިންމާއެކެވެ.