ސީއެޗްއެސްސީގެ ދަރިވަރުންތަކެއް ވިލިމާލެ އަށް ކުރި ދަތުރެއްގައި އެ ރަށުގެ ދެކުނު ފަރާތު ނެރުމަތީގައި ސަކަރާތް ޖަހަން އުޅުމުގެ ތެރޭ، ދެ ކުއްޖަކު މޫދަށް ވެއްޓި ގެނބިގެން މަރުވި އެވެ. އެއީ މީގެ 25 އަހަރު ކުރިން ހިނގި ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެކެވެ. އެ ހާދިސާ އަށް ފަހު، "ކޮންމެ ކުއްޖަކީ ފަތަން ދަންނަ ކުއްޖެއް" ގެ ނަމުގައި ކުޑަކުދިންނަށް ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ ޕްރޮގްރާމެއް ސަރުކާރުން ފެށީ، އެކަހަލަ ކަމެއް ތަކުރާރު ވިޔަ ނުދިނުމަށް ޓަކަ އެވެ. އެކަމަކު މާ ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވެ އެކަން ވެސް ހުއްޓުނީ އެވެ.
މިހާރު އެކަން އޮތް ހާލަތަކީ މިއެވެ؛ ޅައުމުރު ކަނޑައްތުކޮށް، ފަތަން ނުދަންނަ ޖީލެއް އުފަންވަނީ އެވެ. ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ އެއްވެސް ޕްރޮގްރާމެއް ސަރުކާރުން ނުހިންގަ އެވެ. ހަމައެއާ އެކު، ގެނބިގެން މަރުވާ ހާދިސާތައް ވެސް އިތުރުވަނީ އެވެ.
ދާދިފަހުން ބޮޑު ސިހުމެއް ގެނުވި އެއް ހާދިސާއަކީ ބ. ފުޅަދޫގައި ހަތަރު އަންހެން ކުއްޖަކު ގެނބި، އެ ކުދިން ސަލާމަތްކުރަން އުޅުމުގެ ތެރޭގައި ޒުވާނަކު މަރުވުމެވެ. މޫދަށް އެރުން ނުރައްކާތެރި ތަނެއްގެ ގޮތުގައި އެއްއިރަކު ވެސް ފާހަގަ ކުރެވިފައި ނުވާ އެ ސަރަހައްދަށް އެ ކުދިން އެރި އުޅުނުއިރު، އޭގެ ތެރެއިން ބައެއް ކުދިންނަށް ވެސް ފަތާކަށް ނޭނގެ އެވެ. މިފަދަ ހިތާމަވެރި ހާދިސާއެއް ހިނގަން މެދުވެރިވާ އިތުރު ގިނަ ސަބަބުތައް ހުރި ނަމަވެސް، ގިނަ ފަހަރަށް އެންމެ ފުރަތަމަ ވެސް އަހާލެވެނީ އެ މީހަކަށް ފަތަން އެނގޭ ހެއްޔޭ އެވެ؟ ރައްކާތެރިކަން އެންމެ ފުރަތަމަ ފެށޭ ހިސާބަކީ އެއީ ކަމަށް ވާތީ އެވެ.
އެޑިއުކޭޝަން މިނިސްޓްރީ އާއި ސުވިމިން އެސޯސިއޭޝަނާއި އެމްއެންޑީއެފް އަދި ފުލުހުން ގުޅިގެން ކުރިއަށް ގެންދާ ގޮތަށް 1996 ގައި ފެށި "ކޮންމެ ކުއްޖަކީ ފަތަން ދަންނަ ކުއްޖެއް" ޕްރޮގްރާމް ހުއްޓުމަކަށް އައީ އެކަމުގައި ބައިވެރިވާން އެއްބަސްވި ބައެއް އިދާރާތަކުގެ އެއްބާރުލުން ފަހުން ނުލިބުމުންނެވެ. އެ ޕްރޮގްރާމްގެ ދަށުން ގާތްގަނޑަކަށް 15،000 ކުދިންނަށް ފަތަން ދަސްކޮށްދީފައިވެ އެވެ.
"ވަކި ހިސާބަކުން އެ މަސައްކަތް ހުއްޓުނީ ސުވިމިން އެސޯސިއޭޝަނުން އެކަނި އެކަން ކުރަން ޖެހުމުން،" ސުވިމިން އެސޯއިއޭޝަން ނައިބް ރައީސް އަދި އެ ޕްރޮގުރާމް ކުރިއަށް ގެންދެވުމުގައި އިންސްޓްރަކްޓަރެއްގެ ގޮތުގައި އިސްކޮށް އުޅުއްވި އިސްމާއިލް އަލީ ވިދާޅުވި އެވެ.
"އޭރުގެ އަމާޒަކަށްވީ ގްރޭޑުން ފަހަކުން މައްޗަށް ކިޔަވާ ހުރިހާ ކުދިންނަށް ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުން،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
އެ ޕްރޮގްރާމް އެންމެ ފުރަތަމަ ފެށިއިރު ވެސް ދެމެހެއްޓެނިވި ގޮތެއްގައިި އެކަން ކުރިއަށް ގެންދަން ސަރުކާރުން ކުޑަމިނުން ބަޖެޓެއް ވެސް ކަނޑައަޅައިދީފައި ނުވާ ކަމަށާއި މިއަދުގެ ހާލަތަކީ ވެސް ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ ޕްރޮގުރާމެއް ހިންގަން އެއްވެސް އިދާރާއަކުން އެހީތެރިކަން ނުލިބުން ކަމަށް ވިދާޅުވި އެވެ.
އޭނާ ވިދާޅުވީ ސުވިމިން އެސޯސިއޭޝަނުން ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ ޕްރޮގްރާމް ހިންގާ ނަމަ، އެކަން ކުރަނީ އެ އެސޯސިއޭޝަން އަށް އެކިއެކި މުބާރާތްތަކުން ނުވަތަ އެހެން ގޮތްގޮތުން ވެސް ލިބޭ އެހީތެރިކަމާއި ސްޕޮންސަރުންގެ ފަރާތުން ލިބޭ އެއްޗަކުން ކަމަށެވެ. އެފަދަ ޕްރޮގްރާމްތައް ހިންގުމަކީ އެ އެސޯސިއޭޝަންގެ އާންމު ގަވާއިދުގައި އޮތް ކަމެއް ވެސް ނޫނެވެ. އެ ޖަމިއްޔާގެ މަސައްކަތަކީ އިންސްޓްރަކްޓަރުން ތަމްރީނުކުރުމެވެ. އެކަމަކު ފަތާ ޕްރޮގުރާމްތައް ހިނގާ އިތުރު ބަޔަކު ނެތުމުން އެކަން ވެސް ކުރަން ޖެހެނީ އެވެ.
ގެނބުމުގެ ހާދިސާތައް އިތުރުވަމުން ދާތީ، ސުވިމިން އެސޯސިއޭޝަނުން ވެސް ވަރަށް ބޮޑަށް ޕްލޭންތައް ހަދައި، މި މަހު މަސައްކަތްތަކެއް ފަށަން އަންނަނީ ތައްޔާރުވަމުންނެވެ. އެއީ އެކި ރަށްރަށުގައި ސުވިމިން އިންސްޓްރަކްޓަރުން ތަމްރީނުކޮށް، ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ފެށުމަށެވެ.
"އެކަމަކު އަޅުގަނޑުމެންނަކަށް ހުރިހާ ރަށަކަށް ގޮސް ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތަކެއް ނުހިންގޭނެ. އެވަރުގެ ރިސޯސަސްތަކެއް އަދި ބަޖެޓެއް ވެސް އަޅުގަނޑުމެންގެ ނެތް،" އިސްމާއިލް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ފުޅަދޫގެ ހާދިސާ އަށް ބަލަމާތޯ. ގެނބެމުން ދިޔަ ކުދިން ސަލަމާތް ކުރަން އެންމެ ފުރަތަމަ ދިޔަ މީހާ އަށް އެއްލާނެ ބޮއެގަނޑެއް އެއްޗެއް އޮތް ނަމަވެސް އެހީތެރިކަމެއް ވެދެވުނީސް ދެއްތޯ." -- އިސްމާއިލް އަލީ
ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުމަށާއި ހާދިސާއެއް މެދުވެރިވެދާނެ ކަމަށްޓަކައި، ރައްކާތެރިކަމުގެ ގޮތުން އަޅަން ޖެހޭ ފިޔަވަޅުތަކަށް ބޭނުންވާ ރިސޯސަސްތައް މަދުވުމަކީ ވަރަށް ބޮޑު ކަންބޮޑުވުމެއް ކަމަށް ގައުމީ ސިވިމިން ޓީމުގެ ކުރީގެ ހެޑް ކޯޗު އަދި މިހާރު ލެގޫން ސުވިމިން ކުލަބުގެ ހެޑް ކޯޗުކަން ކުރައްވާ އިސްމާއިލް ފަރުހާން ވެސް ވިދާޅުވި އެވެ.
"ރިސޯސަސްތައް މަދުވުން، އެހާ ބްރޯޑްކޮށްގެން ރާއްޖޭގައި ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ ޕްރޮގްރާމްތައް އަސްލު ނުބޭއްވޭ،" ފަރުހާން ވިދާޅުވި އެވެ.
ފަތަން ދަސްކޮށްދޭން ޖެހޭނެ ކަމަށް ގައުމީ މަންހަޖުގައި ބުނޭ
އިސްމާއިލްގެ އެންމެ ބޮޑަށް ކަންބޮޑުވުމަކީ މިކަމުގައި "ހޭލާ ތިބެންޖެހޭ" އިދާރާތަކުގެ ހިލަމެއް ނުވުމެވެ.
ސްކޫލް ކުދިންނަށް ފަތަން ދަސްކޮށްދެން ޖެހޭ ކަމަށް 2015 ގައި އަމަލުކުރަން ފެށި، ރާއްޖޭގެ މަދަރުސީ ތައުލީމުގެ ގައުމީ އާ މަންހަޖުގައި ބުނެފައި އޮތް އިރު ވެސް، މިއަދާ ހަމައަށް ވެސް އެފަދަ މަސައްކަތެއް ތައުލީމީ ދާއިރާއާ ގުޅުންހުރި އިދާރާއަކުން ކޮށްފައި ނުވާ ކަން ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.
"މިނިސްޓްރީ އޮފް އެޑިއުކޭޝަންގެ އިންޓެންޝަނެއް ނެތް އެކަން ކުރާކަށް،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
"ކުދިންނަށް ދޭ ރިޕޯޓް ފޯމުގައި ވެސް އޮންނާނެ ފަތަން އިނގޭތޯ ނުވަތަ ނޭނގޭތޯ ބަލަން."
ގައުމީ އާ މަންހަޖުގައި ބުނެފައިވާ ގޮތުން ދަރިވަރުންގެ ވިސްނުމާއި މައަލޫމާތު ތަރައްގީކުރެވޭ މިންވަރާ އެއްވަރަކަށް ދަރިވަރުންގެ ޖިސްމާނީ އަދި ހުނަރުވެރިކަން ތަރައްގީކުރުމަށްޓަކައި ކުޅުމާއި ކަސްރަތާއި ކުއްލި ހަރަކާތްތަކަށް ޖިސްމު ހޭނުވުމާއި "ފެތުމާއި މޫދުގެ ކުޅިވަރުތަކާއި" ތަމްސީލާއި ޑްރާމާ ކުޅުމާއި އަދި އިޝާރާތުން ކަންކަން ކުރުމުގެ އިތުރުން، ޑިޒައިންކުރުމާއި ކުރެހުން ފަދަ ކަންކަމަށް ދަރިވަރުން ހާނައި ތަރުބިއްޔަތު ކުރުމަކީ މި މަންހަޖުގައި ބާރުއަޅާ ކަމެކެވެ.
ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުމުގެ އިތުރުން މުހިންމު ކަންތައްތަކެއް
ރާއްޖޭގައި ގެނބިގެން މަރުވާ މީހުންގެ ރެކޯޑެއް ވެސް ނެތެވެ. އެހެންވެ، މިފަދަ ހާދިސާތައް އެންމެ ގިނައިން ހިނގަން މެދުވެރިވާ ސީދާ ސަބަބު ދެނެގަންނަން ވެސް އުނދަގޫވެ އެވެ.
"އަޅުގަނޑުމެން ތަފާސްހިސާބު ހޯދަން ވެގެން ކަމާބެހޭ ހުރިހާ އިދާރާތަކަށް ދިޔައިން. އެއްވެސް ތަނެއްގައި މި މައުލޫމާތެއް ނުހުރޭ،" އިސްމާއިލް ވިދާޅުވި އެވެ.
"މިއީ ކަމާބެހޭ އިދާރާތަކުން އެއްގޮތަކަށް ވެސް ސަމާލުކަން ދޭ ކަމެއް ނޫން."
ހާދިސާތަކުގެ މައުލޫމާތު ކިރިޔާ ވެސް އެނގެން ހުންނަނީ ނޫސްތަކުންނެވެ.
ފަތަން ދަސްކޮށްދިނުމުގެ އިތުރުން މިފަދަ ހިތާމަވެރި ހާދިސާތައް ތަކުރާރުވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި ކުރެވޭނެ ކަންތައްތަކުގެ ތެރޭގައި ރަށްރަށުގެ ކައުންސިލްތަކުން އެ ރަށެއްގައި މޫދަށް އެރުން ރައްކާތެރި ނޫން ސަރަހައްދުތައް ފާހަގަކުރުމާއި އާންމުކޮށް މީހުން މޫދަށް އެރި އުޅޭ ހިސާބުތަކުގައި ލައިފްގާޑުންނާ އެކު ލައިފް ސޭވިން އިކުއިޕްމަންޓްސް ބެހެއްޓުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެއް ކަމަށް އިސްމާއިލް ދެކިވަޑައިގަންނަވަ އެވެ.
"ފުޅަދޫގެ ހާދިސާ އަށް ބަލަމާތޯ. ގެނބެމުން ދިޔަ ކުދިން ސަލަމާތް ކުރަން އެންމެ ފުރަތަމަ ދިޔަ މީހާ އަށް އެއްލާނެ ބޮއެގަނޑެއް އެއްޗެއް އޮތް ނަމަވެސް އެހީތެރިކަމެއް ވެދެވުނީސް ދެއްތޯ،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
"މާލޭގައި އުޅެފައި ޗުއްޓީއެއް ލިބުނީމަ އަޅުގަނޑުމެން މި ދަނީ ރަށްރަށް ގޮސް މޫދަށް އެރިލާއި މަޖާކޮށްލަން. އެ ދަތުރު މި ވަނީ މީހުންގެ އާއިލާތައް ހަލާކުވެގެންދާ ދަތުރަކަށް."
ސަލާމާތީ ވަސީލަތްތައް ނެތުމުގެ އިތުރުން މިފަދަ ހާދިސާތައް ހިނގާއިރު، ކަމެއް ދިމާވެއްޖެ ނަމަ ދެން ކަންކުރަންވީ ގޮތް ވެސް ގިނަ މީހުންނަށް ނެނގުމަކީ ދެރަ ކަމެއް ކަމަށް ފަރުހާން ވެސް ފާހަގަކުރެއްވި އެވެ.
އޭނާ 2018 ވަނަ އަހަރު ބ. އަތޮޅުގައި ބޭއްވި ފެތުމުގެ ހަރަކާތެއްގައި ބައިވެރިވާން ގޮސް ދިމާވި ކަމެއް ކިޔައިދިނެވެ.
"ގިނަ ބެލެނިވެރިންނާއި ކުދިންނަށް ނޭނގޭ މި ކަހަލަ ކުއްލި ހާދިސާއެއް ހިނގައިފި ނަމަ ދެން ކުރާނީ ކީއްކަމެއް. އެންމެ ފުރަތަމަ އެހީ ނުވަތަ ފަސްޓް އެއިޑް ދޭނީ ކިހިނެއް ކަމެއް ވެސް ނޭނގޭ. ފަސްޓް އެއިޑް ދޭނެ އެއްޗެހި ވެސް ނުހުރޭ،" ފަރުހާން ވިދާޅުވި އެވެ.
ރާއްޖޭގެ ބޮޑު ސަރަހައްދަކީ ކަނޑު ކަމަށްވާއިރު، މޫދުގެ ހާދިސާތަކަށް މީހުންގެ ހޭލުންތެރިކަން ހުރި މިންވަރު އަދިވެސް ވަރަށް ކުޑަ ކަމަށް މި ދާއިރާގައި އުޅުއްވާ އެހެން ބައެއް ބޭފުޅުން ވެސް ދެކިވަޑައިގަންނަވަ އެވެ. މިހާރަށް ވުރެ ބޮޑަށް މީހުން ހޭލުންތެރިކޮށް، މޫދުގައި ހިނގާ ހާދިސާތައް މަދުކުރެވެން އޮތީ ކަމާ ގުޅުންހުރި ހުރިހާ އިދާރާތަކުން ގުޅިގެން މަސައްކަތްކޮށްގެންނެވެ. މިއީ ހަމައެކަނި ފަތަން ދަސްކޮށްދޭ ޕްރޮގްރާމަކާ ހަމައިން ވެސް ނިމެން އޮތް ވާހަކައެއް ނޫނެވެ.