ރައްޔިތުންގެ މައްޗަށް ބަސް ކިޔައި އަމުރު ހިންގާނޭ ބަޔަކު، އެ ރައްޔިތުންގެ ތެރެއިން، އެ ރައްޔިތުން އަމިއްލަ އަށް އިޚްތިޔާރު ކުރުމަކީ ޑިމޮކްރެސީގެ އެންމެ އަސާސީ ސިފަ އެވެ. އަސާސީ ހައްގުތަކުގެ ތެރެއިން ވެސް އެންމެ މުތުލަގު މިނިވަންކަމާ އެކު ކަށަވަރު ކޮށްދޭން ޖެހޭ ހައްގެވެ. ވިރާސީ ރަސްކަންތަކާއި ޚުދުމުޚުތާރު އަނިޔާވެރިކަމާއި ޑިމޮކްރެސީއާ ދެމެދު ހުންނަ އެންމެ ބޮޑު ތަފާތަކީ ވެސް އެއީ އެވެ.
ރާއްޖޭގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ 26 ވަނަ މާއްދާ އިން ކަށަވަރު ކޮށްދީފައިވަނީ ވެސް އެ ހައްގެވެ. އަދި ކޮންމެ އިންތިޚާބަކަށް ވަކި ގާނޫނެއް ހަދައި އަދި އެ ހުރިހާ އިންތިޚާބުތަކުގެ އިޖުރާއާތުތައް ކަނޑައަޅާފައިވާ އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އާންމު ގާނޫނެއް ހަދާފައިވަނީ ވެސް އެ ހައްގު ކަށަވަރު ކޮށްދިނުމުގެ އިތުރުން އެ ހައްގު އަދާ ކުރުމުގެ މިނިވަންކަން ވެސް ކަށަވަރު ކުރުމަށްޓަކަ އެވެ.
އޭގެ އިތުރުން، އިންތިޚާބުތަކާ ބެހޭ އެންމެހައި ކަންތައް ރާވައި ހިންގުމަށްޓަކައި ގާނޫނުއަސާސީގެ 167-178 ވަނަ މާއްދާ އިން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ ނަމުގައި މިނިވަން މުސްތަގިއްލު މުއައްސަސާއެއް އުފައްދާފައި ވަނީ ވެސް، ވަކި ފަރާތަކަށް ބުރަ ނުވެ، އިންތިޚާބުތަކުގައި ބައިވެރިވުމާއި އިންތިޚާބުތަކުގައި ވޯޓު ލުމުގެ ހައްގު، މިނިވަންކަމާއި އިންސާފުވެރިކަމާ އެކު ކަށަވަރު ކޮށްދިނުމަށެވެ.
އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަންގެ މެމްބަރުން ވެސް ވަނީ އެ ކަށަވަރުކަން ދެއްވައިފަ އެވެ. އެ ކޮމިޝަނުން ބުނާ ގޮތުގައި މި ފަހަރުގެ ރިއާސީ އިންތިޚާބަކީ މިހާތަނަށް ރާއްޖޭގައި ނުބާއްވާހާ މިނިވަން އިންސާފުވެރި އަދި ދެ ފުށް ފެންނަ އިންތިޚާބަކަށް ވާނެ އެވެ.
ނަމަވެސް އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުން ތުހުމަތުކުރާ ގޮތުގައި އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން މަސައްކަތް ކުރަނީ ވޯޓު އޮޅުވާލައިގެން، ރައީސް ޔާމީނަށް އިންތިޚާބު ކާމިޔާބު ކޮށްދިނުމަށެވެ. އޭގެ އިތުރުން އެ ކޮމިޝަންގެ އަމަލުތައް ހުރީ ވެސް، އެ ކޮމިޝަންގެ އަމަލުތަކާ މެދު ޝައްކު ކުރެވޭ އަދި ސުވާލު އުފެދޭ ގޮތަކަށެވެ. އަދި ސަރުކާރުގެ އަމަލުތައް ވެސް ހުރީ، މިނިވަން އިންސާފުވެރި އިންތިޚާބެއް ބާއްވާނެ ކަމާ މެދު ސުވާލު އުފެދޭ ފަދަ ގޮތަކަށެވެ.
އެ ގޮތުން މައިގަނޑު ހަތަރު ކަމެއް ފާހަގަ ކޮށްލެވިދާނެ އެވެ. އެއީ، (1) އައިޑީ ކާޑު ނަންބަރު ނުޖަހައި ވޯޓާސް ލިސްޓު އާންމު ކުރުން، (2) ވޯޓު ފޮށި ބަހައްޓާ ރިސޯޓްތަކުގެ އަދަދު މަދުކުރުން، (3) ނުކުޅެދޭ މީހުންނަށް ވޯޓު ލައިދިނުމަށް އިލެކްޝަންސްގެ އޮފިޝަލުން ހަމަޖެއްސުން، އަދި (4) މާލޭ ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމާއި އެ ރަޖިސްޓްރީ ބެލެހެއްޓުން ހައުސިން މިނިސްޓްރީގެ ދަށަށް ކުއްލިއަކަށް ގެންދިއުން ހިމެނެ އެވެ.
ވަގުތީ ލިސްޓުގައި އައިޑީ ނަންބަރު ނެތުން
މީގެ ކުރީގެ ބައެއް އިންތިޚާބުތަކުގައި އަމަލުކޮށްފައިވާ ގޮތާ ޚިލާފަށް މި ފަހަރު، ވޯޓު ލުމުގެ ހައްގު ލިބިފައިވާ މީހުންގެ ވަގުތީ ލިސްޓު އާންމު ކުރި އިރު، އެއްވެސް މީހެއްގެ އައިޑީ ކާޑު ނަންބަރު ހިމަނާފައި ނެތުމުން ގިނަ ބަޔަކު ސުވާލު އުފެއްދި އެވެ. އަދި އިދިކޮޅު ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުން ޝަކުވާ ވެސް ކުރި އެވެ. ނަމަވެސް ކޮމިޝަންގެ އެ ނިންމުން ބަދަލެއް ނުކުރެ އެވެ.
ވޯޓު ލާ މީހުންގެ ލިސްޓު އާންމު ކުރި އިރު، އައިޑީ ކާޑު ނުހިމަނައި، އެ ލިސްޓަކީ ސައްހަ ލިސްޓެއް ކަން ކަށަވަރު ނުކުރެވޭނެ ކަމަށް އިދިކޮޅު ޕާޓީތަކުން ބުންޏެވެ. އެކަން އެގޮތަށް މެދުވެރިވަނީ، ބައެއް ގޭގޭގައި އެންމެ ރަޖިސްޓްރީއެއްގެ ދަށުން އެތައް ގޭބިސީތަކެއްގައި މީހުން ދިރިއުޅެމުން އަންނަ އިރު، އެއް ނަމެއް ކިޔާ އެކަކަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން އެއް ގެއެއްގައި އުޅުމުގެ ފުރުސަތު އޮންނާތީ އެވެ.
"މިސާލަކަށް އެއް ގެއެއްގައި އުޅެދާނެ މުހައްމަދު ރަޝީދު ކިޔާ ދެ މީހެއް. ލިސްޓުގައި މި އޮންނަނީ އެންމެ މުހައްމަދު ރަޝީދެއް. ދެން ކިހިނެއްތޯ އެ ލިސްޓު ބަލައިގެން ކަށަވަރު ކުރާނީ އެއީ ކޮން މުހައްމަދު ރަޝީދެއް ކަން. އެ ބޭފުޅުން ކީއްތޯ ވާނީ، ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި މިފަދަ ސުވާލުތަކާއި ޝައްކުތައް ނުއުފެދޭނެ ގޮތަކަށް އެ ލިސްޓު އާންމު ކުރިއްޔާ!" މަޖިލީހުގެ އިދިކޮޅު މެމްބަރަކު ވިދާޅުވި އެވެ.
ރިސޯޓް ވޯޓު ފޮށި މަދުކުރުން
ދުނިޔޭގެ ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސް އަކީ، އިންތިޚާބުތަކުގައި ވީހާ ގިނަ މީހުންނަށް ބައިވެރިވެވޭނެ ގޮތް ހަދައިދިނުމެވެ. ވޯޓު ދިނުމުގެ ހައްގު ލިބިފައިވާ މީހުންގެ ތެރެއިން ވޯޓު ދިން މީހުންގެ ނިސްބަތް ފަހަރަކަށް ވުރެ ފަހަރެއް މަތި ކުރުމުގެ އެންމެ މުހިންމު މަގްސަދަކީ، އެ އިންތިޚާބަކުން ހޮވޭ މީހާ އެ މަގާމަށް ހޮވުމުގައި ވީހާ ގިނަ މީހުންގެ އާނ ބަސް ހޯދުމެވެ.
ނަމަވެސް ކުރިއަށް އޮތް ރިއާސީ އިންތިޚާބާ ބެހޭ ގޮތުން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން އަމަލުކުރާ ގޮތުން، އިންތިޚާބުތަކުގައި ވޯޓުލާ މީހުންގެ އަދަދު މާ ބޮޑަށް އިތުރުވެގެން އުޅޭހެން ހީވާ ކަހަލަ އެވެ. އެހެންވީމާ، އެ އަދަދު މަދު ކުރުމަށްޓަކައި، ވަރަށް މަދު ރިސޯޓެއްގައި ނޫނީ ވޯޓު ފޮށި ނުބަހައްޓަން އެ ކޮމިޝަނުން ވަނީ ނިންމައިފަ އެވެ.
ވެއަތުވެ ދިޔަ ދެ ރިއާސީ އިންތިޚާބަށް ބަލާއިރު ވެސް، ރިސޯޓްތަކުން ގިނަ ވޯޓު ލިބިފައި ހުރީ، ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަން މިފަހަރު ނިމުމަކަށް ގެންނަން މަސައްކަތް ކުރާ އިދިކޮޅު ޕާޓީތަކަށެވެ. ގިނަ ރިސޯޓްތަކުގެ ވޯޓު ފޮށިތަކުން ނަތީޖާ ބުރަ ވެފައިވަނީ އިދިކޮޅު އެމްޑީޕީ އަށާއި ޖުމްހޫރީ ޕާޓީއަށެވެ. މި ފަހަރުގެ ރިއާސީ އިންތިޚާބުގައި ރައީސް ޔާމީންގެ ވެރިކަން ނިމުމަކަށް ގެންނަން ނުކުމެ ހުންނެވީ އެމްޑީޕީގެ ކެންޑިޑޭޓަކާއި ޖުމްހޫރީ ޕާޓީގެ ރަނިން މޭޓެކެވެ.
ވީއިރު، ރިސޯޓްތަކުގައި ބަހައްޓާ ފޮށިތައް މަދުކޮށްގެން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ކުރަން މި އުޅެނީ ކޮން ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟
މިދިޔަ އިންތިޚާބުތަކުގައި، ރެޖިސްޓްރޭޝަނަށް ހުޅުވައިލުމުން 100 އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ރަޖިސްޓްރީވި ރިސޯޓުތަކުގައި ވޯޓު ފޮށި ބެހެއްޓި އެވެ. ނަމަވެސް މި ފަހަރު ނިންމީ 250 އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ރަޖިސްޓްރީ ނުވާ ތަންތަނުގައި ވޯޓު ފޮށި ނުބެހެއްޓުމެވެ.
އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ބުނި ގޮތުގައި ކޮންމެ ރިސޯޓެއްގައި ވޯޓު ފޮށި ނުބެހެއްޓި ނަމަވެސް، އެ ރިސޯޓަކާ ކައިރީގައި އޮންނަ، މީހުން އުޅޭ ރަށަކަށް ގޮސް ވޯޓު ލުމުގެ ފުރުސަތު ކޮންމެ މީހަކަށް ވެސް އޮންނާނެ އެވެ. އެއީ ވެސް އެކަމަށް ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުންނެވެ. އެކަމަކު ކޮންމެ ރިސޯޓެއްގެ ކައިރީގައި މީހުން ދިރިއުޅޭ ރަށެއް ނޯވެދާނެ އެވެ. ހިނގަހިނގާ އޮތް ރިސޯޓެއްގެ މުވައްޒަފުންތަކެއް، ވޯޓު ލުމަށްޓަކައި އެތައް ގަޑިއިރަކަށް އެހެން ރަށަކަށް ފޮނުވައިލުމަކީ ރިސޯޓްތަކުގެ މެނޭޖްމަންޓުން ކޮށްފާނެ ކަމެއް ހެއްޔެވެ؟
އެންމެ ފަހުން އެތައް ބައެއްގެ ފާޑުކިއުންތަކާ އެކު އީސީން ރޭ ވަނީ އެ ނިންމުން ބަދަލުކޮށް, 100 އަށް ވުރެ ގިނަ މީހުން ވޯޓު ލާން ރަޖިސްޓްރީކުރާ ރިސޯޓްތަކުގައި ވޯޓު ފޮށި ބަހައްޓަން ނިންމައިފަ އެވެ.
ނުކުޅެދޭ މީހުންނަށް އިލެކްޝަނުން ވޯޓު ލައިދިނުން
މި ފަހަރުގެ ރިއާސީ އިންތިޚާބުގައި އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ހަދަން އުޅޭ އެންމެ ބޮޑު ގޯހަކީ މިއެވެ. އެ ކޮމިޝަންގައި ތިބި މެމްބަރުންނާ މެދު ގިނަ ބަޔަކު (އިދިކޮޅު ޕާޓީތަކުގެ ނިސްބަތުން) ދެކޮޅު ހަދާއިރު، އިލެކްޝަންސްގެ އޮފިޝަލުން، ވަކި ބަޔަކަށް ވޯޓު ލައިދޭ ގޮތަށް ނިންމުމަކީ، އިންތިޚާބުގެ މިނިވަންކަމާއި އިންސާފުވެރިކަމާ މެދު އެތައް ސުވާލެއް އުފައްދާނެ ކަމެކެވެ.
ވެރިކަން ކުރާ ޕީޕީއެމްގެ މެމްބަރުން އެގޮތަށް ރުހި ގަބޫލު ވެދާނެ އެވެ. އެކަމަކު ސަރުކާރާ އިދިކޮޅު އެކަކު ވެސް އެކަމާ ރުހޭނެ ކަމަކަށް ނުބެލެވެ އެވެ.
ތިމަންމެންނީ މިނިވަން، މުސްތަގިއްލު އަދި ވަކި ފަރާތަކަށް ނުޖެހޭ ބަޔެކޭ ބުންޏަސް، ކަން ހިނގާފައިވާ ގޮތަށް ބަލާއިރު، އެ ވާހަކަ ގަބޫލުކުރާނީ ކިތައް މީހުން ހެއްޔެވެ؟ ވެރިކަން ކުރާ ޕީޕީއެމުން ބޭނުންވުމުން، މަޖިލީހުގެ 12 މެމްބަރަކާ މެދު ކަންތައް ކުރި ގޮތުން، އެ ކޮމިޝަންގެ މުސްތަގިއްލު ކަމާ މެދު ސުވާލު އުފައްދަން ފެށީ ކިތައް މީހުން ހެއްޔެވެ؟
އެ ހުރިހާ ވާހަކަތަކެއް ބަހައްޓާފައި، ހަމައެކަނި އެ ކޮމިޝަންގެ ރައީސަށް ބެއްޔަސް، އެ ބޭފުޅުންގެ ވާހަކަތައް ގިނަ މީހުން ގަބޫލެއް ނުކުރާނެ އެވެ.
އެ ކޮމިޝަންގެ ރައީސް އަހްމަދު ޝަރީފް، ރައީސް ޔާމީނަށް މި އަހަރުގެ ރިއާސީ އިންތިޚާބު ކާމިޔާބު ކޮށްދިނުމަށްޓަކައި، ޕީޕީއެމަށް މެމްބަރުން އިތުރުކުރުމުގެ މަސައްކަތުގައި ވަޒީރުންނާ އެކު ފާޅުގައި ނުކުމެވަޑައިގެން އުޅުއްވިތާ އަދި މި އުޅެނީ ހައެއްކަ މަސް ނުވެގެންނެވެ. ވީއިރު، އެފަދަ ބޭފުޅެއްގެ ވެރިކަމުގެ ދަށުގައި އޮތް ކޮމިޝަނަކުން ބާއްވާ އިންތިޚާބެއްގައި ސަރުކާރަށް ފަހިވާ ގޮތަށް ކަންތައް ނުކުރާނެ ކަމަށް އިދިކޮޅު ޕާޓީތަކުން ގަބޫލުކުރާނެ ކަމަށް ހިތައިގެން ނުވާނެ އެވެ.
މީގެ ކުރީ ފަހަރުތަކުގައި ވެސް، ނުކުޅެދުންތެރިކަން ހުންނަ މީހުން ވޯޓު ލާފައިވަނީ، އެމީހަކު އަމިއްލަ އަށް ކަނޑައަޅާ، ބައްޕަ، މަންމަ، ދަރިއެއް، އަންބެއް ނުވަތަ އެފަދަ ތިމާގެ މީހެއްގެ އެހީގަ އެވެ. ވީއިރު، މިފަހަރު އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން އޭގެ ތެރެއަށް "އަތް ބާނަން" މި އުޅެނީ ކޮން ކަމެއް ހާސިލު ކުރަން ހެއްޔެވެ؟
އިލެކްޝަނުން ބުނާ ގޮތުގައި ދުނިޔޭގެ ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސް އަކީ ވެސް، އިލެކްޝަންސްގެ އޮފިޝަލުން އެފަދަ މީހުންނަށް އެހީތެރިވެދިނުމެވެ. އަދި މައްސަލަ ކުޑަވާނީ ވެސް އެފަދަ އިންތިޒާމެއް އޮތުމުންނެވެ.
ނަމަވެސް ގަބޫލުކުރަން ޖެހޭ ހަގީގަތަކީ، މި ރާއްޖޭގެ އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން އޮތީ ދުނިޔޭގެ ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސްއާ އެއްގޮތަށް ނޫން ކަމެވެ. އެންމެ ވާދަވެރި ރިއާސީ ކެންޑިޑޭޓަށް މިއަދު ކެމްޕޭން ކޮށްދީފައި، މާދަމާ ގޮސް އިލެކްޝަންސްގެ މެމްބަރުގެ ތޮފި އަޅައިގެން އިނުމަކީ، ދުނިޔޭގެ ބެސްޓް ޕްރެކްޓިސް ދަންނަ ހަމައެއް ނޫނެވެ.
ކުއްލިއަކަށް ދަފްތަރު ހޭލުން
މި އިންތިޚާބާ ދިމާކޮށް، ސަރުކާރުން ކުރި، އެންމެ ގިނަ ބަޔަކު ސުވާލު އުފައްދަން ފެށި ކަމަކީ، މާލޭ ރަށްވެހިންގެ ގޮތުގައި ރަޖިސްޓްރީވާ މީހުންގެ ދަފްތަރު ބެލެހެއްޓުން ހައުސިން މިނިސްޓްރީގެ ދަށަށް ކުއްލިއަކަށް ބަދަލު ކުރުމެވެ. އަދި އެ ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ވުމަށް ބޭނުންވާ މީހުން އެ މިނިސްޓްރީ އަށް ފޯމު ހުށަހަޅަން ޖެހޭ ގޮތަށް ހަމަޖައްސައި އެކަމަށް ފުރުސަތު ހުޅުވައިލުމެވެ.
އެކަމާ ބެހޭ ތެދު ހަގީގަތް އަދިވެސް އޮތީ ނޭނގި އެވެ. މިހާރު އެކި ރަށްރަށުގެ ރަޖިސްޓްރީގައި ތިބި ބަޔަކު، އިންތިޚާބާ ދޭތެރޭ އޮތް މަދު ދުވަސްކޮޅުގެ ތެރޭގައި ދަފްތަރަށް ބަދަލުވެއްޖެ ނަމަ، މި އަހަރުގެ ރިއާސީ އިންތިޚާބުގައި ވޯޓު ނުލެވިދާނެ ކަމުގެ ކަންބޮޑުވުން އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުން ވެސް ފާޅުކުރި އެވެ.
ނަމަވެސް ހައުސިން މިނިސްޓްރީން ބުނާ ގޮތުގައި، ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ވާން ހުށަހެޅިޔަސް، އެ މީހަކު މިހާރު ރަޖިސްޓްރީ ވެފައިވާ ރަށުގެ ރަޖިސްޓްރީން ކަނޑައި ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރާނީ އިންތިޚާބަށް ފަހުގަ އެވެ. އެހެން ކަމަށްވަންޏާ، އިންތިޚާބަށް މިހާ ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކަށް ވެފައި އޮއްވާ، މާލޭ ސިޓީ ކައުންސިލްގައި އޮތް ދަފްތަރު އަތުލައިގެން އެކަން ކުރަން އެ މިނިސްޓްރީން އުޅެނީ ކީއްކުރަން ހެއްޔެވެ؟
މިހާރު ސޯޝަލް މީޑިއާގައި ބައެއް މީހުން ހިއްސާކޮށްފައިވާ މައުލޫމާތަށް ބަލާއިރު، ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ވާން ހައުސިން އަށް ފޯމު ހުށަހެޅުމުން، އެ މީހެއްގެ ރަޖިސްޓްރީ ބަދަލު ކުރުމަށްޓަކައި އިގުރާރުވާން ޖެހޭ ކުޑަ ފޯމެއް އެ މިނިސްޓްރީން ދެ އެވެ. އެ އިގުރާރުގައި އޮންނަ ގޮތުން ދަފްތަރުގައި ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވޭނީ، އެމީހެއްގެ ދާއިމީ އެޑްރެހަށް އަންނަ ބަދަލެއްގެ ސަބަބުން މިފަހަރުގެ އިންތިޚާބުގައި ވޯޓު ލުމުގެ ހައްގު ގެއްލުނު ނަމަވެސް މައްސަލައެއް ނެތް ކަމަށް އެއްބަސްވުމުންނެވެ.
އެ ކަމާ ގުޅޭ ގޮތުން ޑިޕާޓްމަންޓް އޮފް ނޭޝަނަލް ރެޖިސްޓްރޭޝަން (ޑީއެންއާރް) އާ ގުޅުމުން އެ ތަނުގެ އިސް ވެރިއަކު ވިދާޅުވީ، އެ އިގުރާރަކީ ހައުސިން އަށް ފޯމު ހުށަހެޅުމުން އެ މިނިސްޓްރީން ދޫކުރާ އިގުރާރެއް ކަމަށާއި، އެމީހެއްގެ ރަޖިސްޓްރީ މާލޭ ރަށްވެހިންގެ ދަފްތަރަށް ބަދަލު ކޮށްދޭނީ އެ އިގުރާރުގައި ސޮއިކޮށް ޑީއެންއާރް އަށް ހުށަހެޅުމުން ކަމަށެވެ.
ނަމަވެސް ހައުސިން އެކަމަށް އިންކާރު ކުރާތީ، މި ތުހުމަތުތަކުގެ ހަގީގަތަކީ ކޮބައި ކަމެއް ނޭނގެ އެވެ. އެކަމު މިއީ ވެސް ގިނަ ބަޔަކު، އިންތިޚާބާ ދިމާކޮށް ކަންބޮޑުވާ ކަމެކެވެ.
މި ކަހަލަ އެތައް މައްސަލައަކާ ހެދި ރިޔާސީ އިންތިހާބު މިނިވަންވެދާނެކަމާ މެދު މި ވަނީ ސުވާލު އުފެދިފަ އެވެ.