ކޮޅުމަޑުލާއި ހައްދުންމައްޗާ ދެމެދު އޮތް "ހައްދޫ ކަނޑުން ދަތުރުކޮށް، އިރުމަތިން ގޮސް ހުވަދޫ ކަނޑަށް ވަދެވޭނީ އިސްދޫ މުލި ހުރަސްކޮށްފަ އެވެ. ހައްދޫ ކަނޑުން އިރު އުތުރަށް ގޮސް ރާއްޖޭގެ ބޭރަށް ނިކުންނަ ނަމަވެސް އެންމެ ފަހަށް ފެންނާނެ ތަނަކީ އިސްދޫ މުއްޔެވެ. މި ގޮތް ގޮތުން ބަލާ ނަމަ މިއީ އިހުގެ ދަތުރުވެރިންނަށް ވަރަށް މުހިއްމު ސަރަހައްދެކެވެ.
އިސްދޫ ހައްތެލި ނުވަތަ ހަވިއްތަ އަކީ ބުދުފައްޅިއެއް ނުވަތަ ބުދުކޯލެއްތޯ ނުވަތަ އެެއީ ދަތުރުވެރިންނަށް މަގު ދައްކައިދޭން އެންމެ އިހު ޒަމާނުގައި ބިނާކުރި ލައިޓްހައުސްއެއްތޯ ސުވާލު އުފެދޭ އެއް ސަބަބަކީ މި އެވެ.
އިސްދޫގެ ތާރީހު ދިރާސާކުރެއްވުމުގައި ގިނަ ދުވަސްތަކެއް ހޭދަކުރައްވާފައިވާ އިބްރާހީމް ހަމީދު އާއްމުކޮށް ކިޔާ ނަމުން ނަމަ އެޗްޑީ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ ތަނާ ބެހޭ ގޮތުން އިސްދޫގައި އޮތް މައިގަނޑު ދެ ރައުޔަކީ ވެސް އެކައްޗެކެވެ.
"އެއް ގޮތަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ މީހުން ވަޒަންވެރިވެގެން އައި އިރު އެކި ކަހަލަ އެއްޗިއްސަށް، އެކި ކަހަލަ ބާރުތަކަށް އަޅުކަންކުރާ މީހުން އުފެދިގެން އައި ކަމަށް ވަނީ. އެގޮތުން އިރަށް އަޅުކަން ކުރާ މީހުން މި ރަށުގައި ކޮންމެވެސް ޒަމާނެއްގައި އުޅުނު ކަމަށާއި އަދި އެމީހުން އިރު އަރާ މަންޒަރު ބަލަން، އަޅުކަން ކުރުމަށް ޓަކައި މިތާ ގާފުންޏެއް ހަދައި މިތާ މައްޗަށް އަރައި އެކަން ކުރި ކަމަށް،" ހަމީދު ވިދާޅުވި އެވެ.
ނަމަވެސް ފޯކްލޯރު ފިޔަވައި އެ ވާހަކަ އަށް ބާރު ލިބޭނެ އެއްވެސް ތާރީހީ ހެއްކެއް ނެތެވެ.
ހަމީދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ ރައުޔަށް ބާރު ލިބޭ ތާރީހީ ވާހަކަތަކެއް ހުރި ކަމަށް، އޭނާ ހޯދި ހޯދުންތަކަކުން ނުފެނުނެވެ.
މިހާރު ވެސް އުސް ގާފުންޏެއްގެ ގޮތުގައި ފެންނަން ހުރި ހަވިއްތައާ މެދު ދައްކާ އަނެއް ވާހަކަ އަކީ އެއީ ދަތުރުވެރިންނަށް ފަސޭހަކޮށްދޭން ނުވަތަ ދަތުރުވެރިންގެ ހަރަކާތްތައް ބަލަން ހަދާފައި ހުރި ތަނެއް ކަމަށް ބުނާ ވާހަކަ އެކެވެ.
"ދެވަނަ ގޮތަކީ މިތަން މިއޮންނަނީ ހައްދޫ ކަނޑާ ހުވަދޫ ކަނޑާ، މި ބޮޑު ދެ ކަނޑު ގުޅޭ ޕޮއިންޓެއްގައި، އިސްދޫ މުލި މަތީގައި، އެހެންވީމާ ހުވަދޫ ކަނޑުން މި ދަތުރުކުރާ ބޮޑެތި ނައުފަހަރުގެ ހަރަކާތްތައް ބެލުން މުހިއްމު،" ހަމީދު ވިދާޅުވި އެވެ.
އެއީ އޭރުގައި އެ ނައުފަހަރު އަތުލައިގަތުމަށް ޓަކައި ބެލި ބެލުންތަކެއް ކަމަށް ދައްކާ ވާހަކައެއް އިސްދޫގައި އޮވެ އެވެ. އެ ވާހަކައިގައި ބުނާ ގޮތުން އެގޮތަށް އަތުލައިގަންނަ ނައުފަހަރުގައި ތިބޭ މީހުން އިސްދޫގައި ގެންގުޅުނީ އަޅުންގެ ގޮތުގަ އެވެ.
"އެ އަށް ބާރު ލިބޭ ބައެއް ކަހަލަ ހެކިތައް އެބަހުރި، އިސްދޫ އިސްލާމް ކުރެވިގެން ދިޔަ އިރުގައި އިސްދޫގައި ވަރަށް ބައިވަރު އަޅުން ތިބި ކަމަށް އަޅުގަނޑުމެންނަށް ތާރީހުން ފެންނަން އެބައޮތް. އިސްދޫ އާސާރީ މިސްކިތް ބިނާކޮށްފައި، އެ ތަނުގެ ބޯގަ ހަމަޖެއްސި އިރުގައި، ހަރަދުބަރަދު ހަމަޖެއްސި އިރުގައި، މަސައްކަތްކުރަން މީހުން ހަމަޖެއްސި އިރުގައި ވަރަށް ބައިވަރު އަޅުން އެ މަސައްކަތަށް ވެސް ހާއްސަކޮށްފައި އެބަ އޮތް،" ހަމީދު ވިދާޅުވި އެވެ.
ރާއްޖޭގެ ރަސްރަސްކަލުންނާ ބެހޭ ތާރީހުން ވެސް އިސްދޫ މުއްޔާ މެދުގައި ފެންނަން ހުރީ އެފަދަ ވާހަކަތަކެކެވެ.
މަޝްހޫރު ދޮންބުޅާ ފާށަނާ [އަލީ ފަސް ވަނަ] އާ ބެހޭ ގޮތުން ފެންނަން އޮތް ތާރީހުގައި ވެސް ހަމީދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ ވާހަކަ އޮވެ އެވެ. އެއީ ހައްދުންމައްޗަށް ކުރައްވާ ދަތުރެެއްގެ ގޮތުގައި ބުރެކި ރަނިން، ގާފަރު ކަޅު އުނބުށޭމުގެ މާލިމީ ކަމުގައި ކުރި ދަތުރެއްގައި އިސްދޫ މުލި ފަސްދިނީމާ މިސްރާބު ބަދަލުކޮށް ރާއްޖޭން ބޭރަށް ދަތުރުކުރި ކަމަށް ބުނާ ވާހަކަ އެކެވެ.
އެ ވާހަކައިގައި ބުނާ ގޮތުގައި އެ ދަތުރުގައި އަސޭކަރައަށް ދަތުރުކޮށް، އެ ތަނުގައި އެތައް ދުވަހަކު އުޅެފައި އައިސް ދޮންބުޅާ ފާށަނާ ޝަހީދުކޮށްލި ކަމަށް، ބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކައިގައި ކިޔަ އެވެ.
"އެހެންވީމާ ދަތުރުވެރިންނަށް ވެސް މުުހިއްމު ޕޮއިންޓަކަށް އެބަ ވެޔޭ މި ޕޮއިންޓް، އެއީ އުސްކޮށް ހުންނަ ތަނެއް ވީމާ ދަތުރުވެރިން މިތަން ބަލައިގެން މިސްރާބު ދަށްކޮށް މިސްރާބު މަތިކުރަނީ ކަމަށް ވެސް ވެދާނެ،"
އިސްދޫ މުލީގައި ކުރިން ބައްތިއެއް ވެސް ޖެހި
ހަވިއްތަ ސަރަހައްދު، އިސްދޫ ކައުންސިލުން ދީފައިވާ ނަމުން ނަމަ "އިސްދޫ ހެރިޓޭޖް ވިލެޖް" އަށް ވަދެގެން ދިޔަ އިރު، ދުރުދުރުގައި ކޮންކްރީޓުން ހަދާފައި ހުރި ބުޑުތަކެއް ފެންނަން ހުއްޓެވެ. އެއީ ދަގަނޑުން ހުރި ކޮންމެވެސް އެއްޗެއް ހަރުކޮށްފައިވާ ބުޑުތަކެއް ކަމަށް ލަފާ ކުރެވޭ ނިޝާންތަކެއް ވެސް ފެނުނެވެ.
ހަމީދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެއީ 1986 ވަނަ އަަހަރު ސަރުކާރުން އެ ތަނުގައި ޖެހި ބައްތިއެއް ހަރުކުރަން އަޅާފައި ބުޑުތަކެކެވެ.
"އެ ބުޑުތައް އެއީ މިހާރު އެ ބައްތި ވީރާނާ ވެގެން ދިޔައިމާ ބުޑުތައް އެހުރީ. އެ ވެސް މިހާރު އެހެރީ ހަމަ ބިމާ ހަމައިން ތަޅާ ސުންނާފަތިކޮށްލާފައި،" އޭނާ ވިދާޅުވި އެވެ.
ހަމީދު ވިދާޅުވީ، އެއީ 60 މޭލު ދުރަށް އަލި ފޮނުވާ ގޮތަށް ޖެހި ބައްތިއެއް ކަމަށެވެ. އޭރަށް ބަލާއިރު ނިސްބަތުން ރަނގަޅު ފެންވަރުގެ ބައްތިއެއް އެ ތަނުގައި ޖެހީ އިސްދޫ މުއްޔަކީ ދަތުރުވެރިން ކޮންމެހެން ސަމާލުވާން ޖެހޭ ތަނަކަށް ވާތީ އެވެ.
"މާނައަކީ ގިނަ ބޯޓު ފަހަރު އައިސް އުރޭތީވެ، ބައްތި ޖަހައިގެން މިސްރާބު ދައްކައިދިނީ، މިހާރު ދެން ސަމުގާއެއް ބޭނުމެއް ނުވާނެ، މިހާރު މި އޮތީ ޑިޖިޓަލް ވެފައި،" ހަމީދު ވިދާޅުވި އެވެ.
އިސްދޫ މުއްޔަށް އޭރުގައި ބޯޓުފަހަރު އުރުނުކަން އޭނާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި މިހާރު ވެސް އެ ތަނުން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. އެއީ އެގޮތަށް އުރުނު ބޯޓުފަހަރުގެ ބައިތައް އެދިމާލުން ކަނޑު އަޑީގައި ހުރީމަ އެވެ.
އިސްދު އާއި ކަލައިދޫން ވާހަކަ ދެއްކި އުމުރުން ދުވަސްމީ އެތައް ބަޔަކު ވެސް ބުނި ގޮތުގައި އިހުގައި އެ ސަރަހައްދަށް ބޯޓުފަހަރު އުރުމަކީ އާއްމުކަމެކެވެ. އެގޮތަށް އުރުނު ބޯޓަކުން މުދާ ބޭލި ހަނދާން އެބަހުރި ކަމަށް ވެސް ބައެއް މީހުން ބުންޏެވެ.
އެކަމަކު ހަމީދު ދެކެވަޑައިގަންނަވާ ގޮތުގައި ހަވިއްތައިގައި ހުރި ގާފުންޏަކީ ސީދާ ދަތުރުވެރިންނަށް ހާއްސަކޮށް ހެދި ތަނެއް ކަމަށް ވެސް ނިންމޭކަށް ނެތެވެ. އެއީ އަވަށްޓެރި ސްރީ ލަންކާ އާއި އެހެން ބައެއް ގައުމުތަކުގެ ތާރީހުން އިސްދޫގައި ހުރި ބުދުފައްޅިއެއްގެ ވާހަކަ ފެންނަން އޮތުމާ އެކު، ބައެއް ގާފުނިތަކުން ވެސް އެ ފާޑުގެ ގާތައް ފެންނަން ހުރުމުންނެވެ.
އެހެންވީމާ 900 އަހަރަށް ވުރެ ދުވަސްވީ ކަމަށް ބެލެވޭ އިސްދޫ ހައްތެތި ނުވަތަ ހަވިއްތައަކީ ސީދާ ކޮން ކަމަކަށް ބޭނުންކުރި ތަނެއްކަން ކަށަވަރު ކުރަން އަދި އިތުރަށް ދިރާސާކުރަން ޖެހެ އެވެ.